Sự ra đời của Chỉ thị 20/2007/CP - TTg (Chỉ thị 20) của Thủ tướng Chính phủ ngày 24/8/2007 về thanh toán tiền lương cho những đối tượng hưởng lương từ Ngân sách Nhà nước thông qua tài khoản ngân hàng (NH) đã tác động tích cực, giúp hoạt động thẻ của NH có những bước phát triển đáng kể.

Chỉ thị 20 là một cú hích mạnh mẽ cho việc khuyến khích sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt, mở rộng cơ hội kinh doanh cho các NH. Tuy nhiên cơ hội gia tăng của một thị trường thẻ đang trong giai đoạn đầu phát triển cũng chứa đựng nhiều rủi ro cho cả NH và khách hàng.

 Nhận diện rủi ro

Trước hết cần đề cập đến rủi ro từ việc thiếu hiểu biết về thẻ thanh toán của khách hàng. Không chỉ ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa hoặc với những chủ thẻ thuộc tầng lớp lao động mà ngay cả những khách hàng thuộc tầng lớp trí thức, công chức ở thành thị vẫn còn rất mơ hồ về kỹ năng sử dụng và bảo mật thẻ thanh toán.

Không ít khách hàng viết số mã an toàn (PIN) ngay trên thẻ của mình hoặc lấy số PIN là những số tương đối dễ bị lộ như số chứng minh nhân dân, số điện thoại nhà riêng, số ngày sinh… vv, tạo điều kiện cho kẻ gian ăn cắp thẻ để sử dụng.

Đã xảy ra trường hợp một tổ chức tội phạm đã thực hiện hành vi lừa đảo, lừa chủ thẻ tự cung cấp thông tin về thẻ và số PIN để chiếm đoạt tài sản. Các vụ lừa đảo đã xảy ra chủ yếu còn khá đơn giản, nhằm vào tính hám lợi của một số người.

Cuối năm 2007 thị trường thẻ Việt Nam đã xảy ra vụ việc kẻ gian dùng thẻ điện thoại quốc tế hoặc đường truyền internet, điện thoại không hiển thị số để gọi điện cho một số người và tự xưng là đại diện một công ty tại Hồng Kông đang tham gia hội chợ tại Hà Nội. Và hiện công ty này có chương trình quay số trúng thưởng với trị giá giải thưởng từ 40 triệu đến 400 triệu đồng, ai tham gia sẽ được cấp mã dự thưởng. Sau vài ngày kẻ gian gọi điện thông báo mã số dự thưởng (thường là AK 5188…), tiếp đó thông báo cho người nghe biết là họ trúng thưởng 400 triệu đồng và yêu cầu cung cấp số thẻ ATM để chúng chuyển tiền thưởng. Sau khi được cung cấp số thẻ, bọn chúng lại yêu cầu cung cấp mã PIN, mật khẩu để báo cáo về công ty ở Hồng Kông chuyển tiền cho người trúng giải. Để nhận được 400 triệu đồng bọn chúng yêu cầu nạn nhân phải gửi 20 triệu đồng vào thẻ ATM của mình hoặc đưa thẻ ATM và cung cấp mật khẩu để chúng lĩnh giúp. Có thể thấy kịch bản lừa đảo của vụ này là rất thô sơ, nếu chủ thẻ đã được tuyên truyền và hướng dẫn về tinh thần cảnh giác, bảo vệ thông tin cá nhân và thông tin thẻ thì vụ việc sẽ bị phát giác.

Trong các loại hình tội phạm thẻ sử dụng công nghệ cao, loại rủi ro ăn cắp dữ liệu thẻ để làm thẻ giả và thực hiện giao dịch gian lận là loại hình phổ biến nhất trên thị trường thẻ thế giới, đặc biệt là ở thị trường thẻ châu Á – Thái Bình Dương. Ở Việt Nam, tính đến trước tháng 12/2007, các vụ việc đánh cắp dữ liệu thẻ và giao dịch gian lận chỉ xảy ra với các thẻ quốc tế, do các NH nước ngoài phát hành, thực hiện tại các máy ATM và điểm chấp nhận thẻ của Việt Nam.

Tuy nhiên, theo thông tin điều tra của cơ quan phòng chống tội phạm công nghệ cao C15 (Bộ Công an), từ tháng 12/2007, đã phát hiện trường hợp làm giả thẻ ghi nợ nội địa và rút tiền. Điều tra sơ bộ cho thấy, kẻ gian đã sử dụng máy đọc dữ liệu và camera gắn tại ATM để ăn cắp dữ liệu thẻ trên dải băng từ và số PIN của khách hàng. Có thể nói các loại hình tội phạm thẻ với công nghệ cao đã bắt đầu xâm nhập vào thị trường thẻ Việt Nam và đang trở thành mối nguy cơ ngày càng lớn với các NH. Đặc biệt, khi các NH tham gia vào hệ thống liên minh, liên kết thẻ, tổn thất sẽ không chỉ dừng lại ở một vài NH mà có thể ảnh hưởng đến tất cả NH trong liên minh.

 Cần phối hợp phòng ngừa

Mặc dù các loại rủi ro NH có thể phòng ngừa, hạn chế bằng cách nâng cấp hệ thống, xây dựng và kiểm soát chặt chẽ quy trình nghiệp vụ và nhiều biện pháp khác, nhưng cũng còn tồn tại một loạt rủi ro hiện đang gia tăng trên thị trường và đòi hỏi cần có sự hợp tác của các NH.

Trước tình hình gia tăng rủi ro như hiện nay. Mặc dù mỗi NH đều đang tích cực triển khai các biện pháp phòng ngừa rủi ro nhưng sẽ không thật sự hiệu quả và đảm bảo an toàn nếu không có những cam kết chung, chia sẻ lẫn nhau giữa các NH.

Các NH cần thống nhất về đưa tin qua các phương tiện thông tin đại chúng. Cần có sự đồng thuận của các NH trong triển khai đồng loạt các phương tiện phòng ngừa việc đánh cắp dữ liệu như Jiltering, camera…

Ở góc độ truyền thông, các cơ quan báo chí cần cẩn trọng và khách quan hơn trong việc đưa tin, tránh tình trạng phản ánh chưa chính xác đầy đủ, đưa tin ồ ạt, chưa có nghiên cứu sâu, chưa tìm hiểu thông tin hai chiều để có sự giải thích đầy đủ, chính xác vấn đề. Đã xuất hiện phổ biến trường hợp khiếu nại, phàn nàn mà lỗi xảy ra do khách hàng thao tác không đúng, để thẻ bị lợi dụng nhưng nghi ngờ, cho rằng lỗi tại NH; hoặc có trường hợp phản ứng thái quá trước một lỗi hệ thống thông thường.

Thông tin dù đúng hay sai cũng ảnh hưởng đến rất nhiều khách hàng, gây tâm lý lo ngại và không muốn sử dụng thẻ. Với thói quen dùng tiền mặt phổ biến tại Việt Nam như hiện nay, nếu không có sự phối hợp giữa các NH với các cơ quan báo chí để đưa thông tin trung thực, đầy đủ thì không những không có tác dụng cảnh báo, bảo vệ khách hàng - chủ thẻ mà còn gây tâm lý lo ngại, gây áp lực lớn đến việc phát triển kinh doanh và uy tín của NH.

Với vai trò của mình, Hội thẻ Việt Nam cần là đầu mối phối hợp với các cơ quan truyền thông và các NH để thực hiện các chương trình tuyên truyền rộng rãi đến các chủ thẻ để hướng dẫn, nâng cao nhận thức và thao tác sử dụng thẻ, vấn đề an toàn bảo mật thông tin thẻ để có ý thức cảnh giác nhằm tự bảo vệ mình. Cần tổ chức thường xuyên các hình thức trao đổi thông tin về rủi ro và các kinh nghiệm, giải pháp để phòng ngừa và xử lý rủi ro giữa các NH. Xem xét thành lập đơn vị quản lý rủi ro và có cơ chế trao đổi thông tin kịp thời hiệu quả. Hội thẻ nên tập hợp các phản ánh của các NH thành viên về những khó khăn vướng mắc trong việc giải quyết và xử lý các rủi ro phát sinh trong hoạt động thẻ để kiến nghị với NH Nhà nước Việt Nam (NHNN). Tư vấn cho NHNN xây dựng hành lang pháp lý để các NH có căn cứ pháp lý và thống nhất thực hiện. Xây dựng quỹ dự phòng rủi ro, xây dựng hệ thống thông tin khách hàng cá nhân. Làm đầu mối phối hợp với các tổ chức trong nước tổ chức đào tạo, hướng dẫn về quản lý rủi ro trong hoạt động phát hành và thanh toán thẻ./.

Ngày 20 tháng 06 năm 2008.